Trzeci miesiąc projektu aplikacji, która analizuje zapis EKG z urządzenia noszonego i zgłasza lekarzowi podejrzenie migotania przedsionków. Zespół ma działający prototyp, zadowolonego inwestora i termin złożenia dokumentacji do jednostki notyfikowanej. Konsultant regulacyjny prosi o architekturę oprogramowania z klasami bezpieczeństwa i rejestr SOUP. Okazuje się, że architektura istnieje tylko jako rysunek na tablicy, a moduł detekcji arytmii współdzieli proces, pamięć i bazę danych z modułem czatu, formularzem rejestracji i panelem rozliczeń.
Wniosek konsultanta jest krótki: skoro nie da się wykazać, że awaria czatu nie wpłynie na detekcję, cały system jest w klasie C. Klasa C oznacza projekt szczegółowy do poziomu jednostek, weryfikację każdej jednostki z kryteriami akceptacji i pełną identyfikowalność. Obejmuje to także formularz rejestracji i panel rozliczeń, które nie mają nic wspólnego z bezpieczeństwem pacjenta.
Ten artykuł jest dla CTO i liderów technicznych firm medtech, które budują oprogramowanie będące wyrobem medycznym (ang. software as a medical device, SaMD) albo oprogramowanie wbudowane w wyrób. Nie powtarza przeglądu regulacji, interoperacyjności i budżetu, który opisaliśmy w artykule o tworzeniu oprogramowania medycznego. Schodzi poziom niżej: do tego, co IEC 62304, ISO 14971, MDR i IEC 81001-5-1 zmieniają w codziennej pracy zespołu. Teza brzmi: koszt zgodności z IEC 62304 wyznaczają decyzje architektoniczne z pierwszych tygodni projektu, a nie dokumentacja. Dokumentacja pisana na końcu to najdroższy sposób spełnienia normy, bo utrwala klasę bezpieczeństwa, której dało się uniknąć.
Dlaczego koszt zgodności z IEC 62304 rozstrzyga się w architekturze, a nie w dokumentacji?
Popularny obraz normy IEC 62304 to segregatory: plan rozwoju, specyfikacja wymagań, raporty z testów, macierz identyfikowalności. Z tego obrazu wynika popularna strategia: budujemy produkt tak jak każdy inny, a przed złożeniem dokumentacji zatrudniamy konsultanta, który „dopisze papiery”. Ta strategia zawodzi z prostego powodu. Zakres wymaganej pracy nie zależy od tego, jak starannie piszesz dokumenty, tylko od klasy bezpieczeństwa każdego elementu oprogramowania. Klasa zależy od tego, do jakich sytuacji niebezpiecznych element może się przyczynić i czy ryzyko ograniczają środki spoza oprogramowania. To z kolei zależy od architektury.
Norma wymaga różnej głębokości pracy w zależności od klasy. Klasa A to wymagania, testy systemowe, zarządzanie konfiguracją i rozwiązywanie problemów. Klasa B dodaje architekturę, weryfikację jednostek, testy integracyjne oraz analizę ryzyka oprogramowania, w tym ryzyka związanego z komponentami zewnętrznymi. Klasa C dodaje projekt szczegółowy każdej jednostki, dodatkowe kryteria akceptacji w weryfikacji jednostek i jawne wskazanie segregacji potrzebnej do kontroli ryzyka. Każdy z tych obowiązków dotyczy każdego elementu w danej klasie, w każdym wydaniu, przez cały okres utrzymania produktu.
Dlatego najważniejsze pytanie projektu nie brzmi „kto napisze dokumentację?”, tylko „ile kodu musi być w klasie C?”. Jeśli moduł, którego awaria może zaszkodzić pacjentowi, stanowi piątą część systemu i jest skutecznie odseparowany, obowiązki klasy C dotyczą tej piątej części. Jeśli nie jest odseparowany, dotyczą całości. Różnicy nie da się nadrobić dokumentacją, bo dokumentacja może tylko opisać architekturę, która już istnieje.
Kompetentny czytelnik może się z tą tezą nie zgodzić. Wielu doradców regulacyjnych zaczyna od systemu jakości i procedur, a architekturę traktuje jako szczegół techniczny. Zgadzamy się, że bez systemu jakości nie ma wyrobu medycznego. Twierdzimy natomiast, że system jakości opisuje sposób pracy, a o jej ilości przesądza architektura. Procedury można poprawić w tydzień. Rozdzielenie monolitu na odseparowane elementy w trzecim roku utrzymania produktu to projekt na kwartały.
Co zespół programistów musi wiedzieć z MDR, zanim napisze pierwszą linijkę kodu?
Zespół nie musi znać całego rozporządzenia (UE) 2017/745 (MDR), ale trzy jego elementy wpływają bezpośrednio na pracę programistów. Gdy wyrób wymienia dane z systemami szpitala, dochodzi do tego integracja z EDM przez HL7 i FHIR, a gdy działa w modelu zdalnym, także wymagania opisane przy budowie platformy telemedycznej.
Przewidziane zastosowanie. Oprogramowanie staje się wyrobem medycznym przez cel, który deklaruje producent: diagnozowanie, monitorowanie, przewidywanie, leczenie choroby u konkretnego pacjenta. Wytyczna MDCG 2019-11 w rewizji 1 z czerwca 2025 roku prowadzi przez kwalifikację i klasyfikację oprogramowania. Dla zespołu wniosek jest praktyczny: każda funkcja dopisana do backlogu może zmienić przewidziane zastosowanie. Funkcja „przypomnienie o pomiarze” to coś innego niż „ostrzeżenie o nieprawidłowym wyniku”. Product owner powinien mieć obowiązek konsultowania z osobą odpowiedzialną za regulacje każdej historyjki, która zmienia to, co oprogramowanie mówi o stanie pacjenta.
Reguła 11. Załącznik VIII MDR zawiera regułę klasyfikacji napisaną specjalnie dla oprogramowania. Oprogramowanie dostarczające informacji wykorzystywanych do podejmowania decyzji diagnostycznych lub terapeutycznych jest w klasie IIa, w klasie IIb, jeśli decyzje mogą spowodować poważne pogorszenie stanu zdrowia lub interwencję chirurgiczną, i w klasie III, jeśli mogą spowodować śmierć albo nieodwracalne pogorszenie stanu zdrowia. Oprogramowanie monitorujące procesy fizjologiczne jest w klasie IIa, a w klasie IIb, gdy monitoruje parametry życiowe, których zmiany mogą oznaczać bezpośrednie zagrożenie. Pozostałe oprogramowanie jest w klasie I. Dodatkowo oprogramowanie, które steruje wyrobem albo wpływa na jego używanie, dziedziczy klasę tego wyrobu. W praktyce oznacza to, że większość oprogramowania wspomagającego decyzje kliniczne wymaga udziału jednostki notyfikowanej.
Wymagania ogólne dotyczące oprogramowania. Pkt 17.2 załącznika I MDR wymaga, by oprogramowanie było rozwijane zgodnie ze stanem wiedzy, z uwzględnieniem cyklu życia, zarządzania ryzykiem (łącznie z bezpieczeństwem informacji), weryfikacji i walidacji. MDR nie wymienia tu IEC 62304 z nazwy, ale to właśnie ta norma jest powszechnie traktowana jako opis stanu wiedzy w zakresie cyklu życia oprogramowania wyrobów medycznych.
Klasa wyrobu według MDR i klasa bezpieczeństwa według IEC 62304 to dwa różne pojęcia, które zespoły często mylą. Klasa MDR (I, IIa, IIb, III) decyduje o ścieżce oceny zgodności i udziale jednostki notyfikowanej. Klasa IEC 62304 (A, B, C) decyduje o tym, ile pracy inżynierskiej wymaga każdy element oprogramowania. Wyrób klasy IIa może zawierać elementy klasy A, B i C. To właśnie ta swoboda daje zespołowi pole do projektowania.
Jak przypisać klasę bezpieczeństwa A, B lub C i dlaczego „wszystko w klasie C” to błąd?
IEC 62304 w wydaniu 1.1, czyli wersji pierwotnej z 2006 roku ze zmianą 1 z czerwca 2015 roku, definiuje trzy klasy. Klasa A: system oprogramowania nie może przyczynić się do sytuacji niebezpiecznej albo może się przyczynić, ale nie prowadzi to do niedopuszczalnego ryzyka po uwzględnieniu środków kontroli ryzyka zewnętrznych wobec systemu oprogramowania. Klasa B: niedopuszczalne ryzyko jest możliwe, ale możliwa szkoda nie jest poważnym obrażeniem. Klasa C: możliwa szkoda to śmierć albo poważne obrażenie.
Zmiana 1 z 2015 roku przepisała regułę klasyfikacji w taki sposób, że kluczowe są środki kontroli ryzyka zewnętrzne wobec oprogramowania. „Zewnętrzne” nie znaczy „poza produktem”. Może to być układ sprzętowy, który niezależnie odcina zasilanie, mechaniczny ogranicznik, niezależny obwód monitorujący albo procedura kliniczna, na przykład obowiązkowa weryfikacja wyniku przez lekarza. Instytut Johnera podkreśla przy tym ważną konsekwencję: komponent programowy, który nadzoruje inny komponent w tym samym systemie oprogramowania, może być dobrym środkiem kontroli ryzyka, ale nie obniża klasy tego systemu.
Skąd bierze się pokusa, by wszystko wpisać do klasy C? Z ostrożności i z wygody. Klasa C nie wymaga uzasadnienia przed audytorem, bo jest najsurowsza. Nie wymaga też rozmowy z architektem o tym, które elementy można odseparować. To jednak odkładanie decyzji, a nie ostrożność. Rachunek wystawia każde wydanie: projekt szczegółowy panelu administracyjnego, kryteria akceptacji dla jednostek formularza zgody na newsletter, przeglądy zmian w module raportów finansowych. Zespół, który przez trzy lata utrzymuje w klasie C kod niezwiązany z bezpieczeństwem pacjenta, płaci za decyzję, której nikt nie podjął świadomie.
Praktyczny sposób przypisania klas wygląda tak. Najpierw zespół wraz z osobą odpowiedzialną za zarządzanie ryzykiem przechodzi przez listę sytuacji niebezpiecznych z analizy ryzyka wyrobu i dla każdej wskazuje, które elementy oprogramowania mogą się do niej przyczynić. Następnie dla każdego takiego elementu sprawdza, czy istnieje zewnętrzny środek kontroli ryzyka i czy jest skuteczny. Na końcu przypisuje klasy i zapisuje uzasadnienie w dokumentacji architektury. Ważne założenie: przy ocenie należy przyjąć, że oprogramowanie może zawieść. Uzasadnienie typu „ten kod jest prosty, więc nie zawiedzie” nie przechodzi.
Warto też wiedzieć, dokąd zmierza norma. Na początku września 2026 roku drugie wydanie IEC 62304 wciąż jest projektem. Według Instytutu Johnera grupa robocza IEC musiała uwzględnić prawie 1500 uwag do projektu komitetowego z 2025 roku i zapowiedziała drugi projekt komitetowy zamiast gotowego wydania. Prognoza IEC wskazywała październik 2028 roku jako termin publikacji, a Instytut Johnera ocenia, że realniejszy jest rok 2029. Projekt zastępuje klasy A/B/C poziomami rygoru procesu, ale zasada pozostaje ta sama: zakres pracy ma wynikać z ryzyka. Zespół, który dziś dobrze rozdziela elementy według ryzyka, będzie gotowy również na nowe wydanie.
Jak segregacja elementów oprogramowania obniża koszt każdego sprintu?
Norma pozwala przypisać elementom oprogramowania różne klasy, jeśli producent wykaże, że są od siebie skutecznie odseparowane. W klasie C trzeba też jawnie wskazać segregację potrzebną do kontroli ryzyka i opisać, jak zapewnia się jej skuteczność. Segregacja nie jest więc deklaracją w dokumencie. To właściwość architektury, którą trzeba udowodnić.
Co w praktyce uznaje się za skuteczną segregację? Norma nie podaje katalogu rozwiązań, ale typowe argumenty są techniczne i sprawdzalne:
- Oddzielne procesy z izolacją pamięci zamiast modułów w jednym procesie, który może zostać zatrzymany przez wyjątek w dowolnym miejscu.
- Oddzielne kontenery lub maszyny wirtualne z ograniczeniem zasobów, tak aby wyciek pamięci w module raportowym nie zagłodził modułu detekcji.
- Jednokierunkowy i wąski interfejs z walidacją danych wejściowych po stronie elementu wyższej klasy: element krytyczny nie ufa temu, co dostaje.
- Oddzielne magazyny danych albo przynajmniej oddzielne schematy z uprawnieniami, tak aby błąd w module rozliczeń nie mógł nadpisać wyników pomiarów.
- Niezależne wdrażanie, które pozwala wydać nową wersję elementu klasy A bez ponownego budowania elementu klasy C.
Każdy z tych argumentów ma swój koszt: więcej infrastruktury, więcej interfejsów do utrzymania, opóźnienia komunikacji. To prawdziwy kompromis i nie zawsze rozstrzyga się na korzyść segregacji. W małym urządzeniu wbudowanym z jednym mikrokontrolerem rozdzielenie procesów może być niemożliwe, a wtedy uczciwiej jest przyjąć klasę C dla całości. W aplikacji chmurowej z dziesiątkami funkcji nieklinicznych rachunek zwykle wypada na korzyść rozdzielenia.
Jak zmienia się wtedy codzienna praca? Zespół pracujący nad panelem administracyjnym w klasie A pisze wymagania, testy systemowe i zapisy zmian, ale nie przygotowuje projektu szczegółowego jednostek ani formalnej weryfikacji jednostkowej. Zespół pracujący nad modułem detekcji w klasie C robi wszystko, czego wymaga norma, ale na mniejszym kawałku kodu i z mniejszym ryzykiem, że zmiana gdzie indziej unieważni jego weryfikację. Przeglądy zmian, analiza wpływu i ponowna weryfikacja przed wydaniem obejmują tylko to, co naprawdę dotyka bezpieczeństwa.
Segregacja ma jeszcze jedną zaletę, o której rzadko się mówi: ułatwia pracę z zewnętrznymi zespołami. Element klasy A z wąskim interfejsem można zlecić zespołowi, który dopiero poznaje domenę. Element klasy C wymaga osób, które znają proces producenta i przeszły jego szkolenia. Granica architektoniczna staje się granicą odpowiedzialności.
Co klasa bezpieczeństwa zmienia w codziennej pracy programisty i testera?
Poniższa tabela upraszcza wymagania IEC 62304:2006+A1:2015 do poziomu, który pomaga planować pracę zespołu. Nie zastępuje lektury normy: poszczególne podpunkty mają własne przypisania do klas.
| Obszar pracy (rozdział normy) | Klasa A | Klasa B | Klasa C |
|---|---|---|---|
| Plan rozwoju oprogramowania (5.1) | Tak, podstawowy zakres | Tak, z planem integracji i testów integracyjnych | Tak, jak w klasie B |
| Wymagania oprogramowania (5.2) | Tak | Tak | Tak |
| Architektura i interfejsy (5.3) | Nie wymagane | Tak, z wymaganiami dla elementów SOUP | Tak, z jawną segregacją potrzebną do kontroli ryzyka |
| Projekt szczegółowy jednostek (5.4) | Nie wymagany | Podział na jednostki | Projekt każdej jednostki i jej interfejsów |
| Weryfikacja jednostek (5.5) | Implementacja bez formalnej weryfikacji | Proces i kryteria akceptacji weryfikacji | Jak w B oraz dodatkowe kryteria akceptacji |
| Integracja i testy integracyjne (5.6) | Nie wymagane | Tak | Tak |
| Testy systemowe (5.7) | Tak | Tak | Tak |
| Analiza ryzyka oprogramowania i SOUP (7) | Ograniczona | Przyczyny sytuacji niebezpiecznych, w tym awarie SOUP i ich znane błędy | Jak w klasie B |
| Zarządzanie konfiguracją (8) i rozwiązywanie problemów (9) | Tak | Tak | Tak |
Z tabeli wynikają trzy obserwacje ważne dla planowania. Po pierwsze, największa różnica leży między klasą A a B, a nie między B a C. Klasa B wprowadza architekturę, weryfikację jednostek, testy integracyjne i analizę ryzyka oprogramowania. Klasa C dokłada do tego projekt szczegółowy i surowsze kryteria. Elementy, które da się utrzymać w klasie A, dają więc największą oszczędność.
Po drugie, zarządzanie konfiguracją i rozwiązywanie problemów obowiązują zawsze. Nie ma klasy, w której zespół może wydać wersję bez jednoznacznej identyfikacji jej elementów albo zamknąć zgłoszenie błędu bez udokumentowanej analizy. To dobra wiadomość, bo zespoły z dojrzałym repozytorium, systemem zgłoszeń i pipeline’em mają tę część w większości gotową.
Po trzecie, weryfikacja jednostek w klasach B i C to nie to samo co pokrycie testami jednostkowymi. Norma wymaga zdefiniowania procesu weryfikacji i kryteriów akceptacji, które mogą obejmować przegląd kodu, analizę statyczną, testy jednostkowe i zgodność ze standardem kodowania. Pokrycie kodu jest jednym z możliwych kryteriów, a nie celem. Zespół, który przyjmuje „80% pokrycia” jako kryterium dla klasy C bez uzasadnienia, wybiera liczbę, a nie metodę. Lepiej zapisać, jakie rodzaje defektów weryfikacja ma wykrywać i którymi technikami, a testy jednostkowe traktować jako jedną z nich.
Jak zarządzać SOUP, czyli bibliotekami open source i gotowymi komponentami?
SOUP (software of unknown provenance) to element oprogramowania, który już istnieje i nie powstał według procesu IEC 62304: biblioteka open source, framework, system operacyjny, baza danych, komercyjny pakiet. Współczesna aplikacja medyczna ma ich dziesiątki albo setki, licząc zależności przechodnie. Norma nie zakazuje ich używania. Wymaga, żeby zespół wiedział, czego używa, po co i z jakim ryzykiem.
Wymagania można streścić w czterech punktach. We wszystkich klasach zespół identyfikuje każdy element SOUP przez nazwę, producenta i jednoznaczne oznaczenie wersji. W klasach B i C określa wymagania funkcjonalne i wydajnościowe, jakie element musi spełniać w tym konkretnym zastosowaniu, oraz sprzęt i oprogramowanie, których element potrzebuje do poprawnego działania. W analizie ryzyka uwzględnia awarię lub nieoczekiwane zachowanie SOUP jako możliwą przyczynę sytuacji niebezpiecznej i ocenia opublikowane listy znanych błędów pod kątem wpływu na bezpieczeństwo. Plan utrzymania opisuje, jak zespół ocenia i wdraża aktualizacje, poprawki oraz wycofanie wspieranych wersji.
Najczęstszy błąd zespołów polega na traktowaniu rejestru SOUP jak listy licencji wygenerowanej z menedżera pakietów. Taka lista spełnia wymóg identyfikacji i nic więcej. Nie mówi, dlaczego używasz danej biblioteki, co by się stało, gdyby zwróciła błędny wynik, ani kto przegląda jej listę znanych błędów przy każdym wydaniu. Wartościowy rejestr ma dla każdego elementu istotnego dla bezpieczeństwa: przeznaczenie w systemie, element architektury, w którym jest używany, i jego klasę, wymagania wobec SOUP, odniesienie do analizy ryzyka, źródło listy znanych błędów i datę ostatniej oceny.
Dwie decyzje warto podjąć na samym początku projektu. Pierwsza: minimalizm zależności w elementach klasy C. Każda biblioteka w module krytycznym to wymagania do zapisania, lista znanych błędów do śledzenia i ryzyko do oceny przy każdej aktualizacji. Biblioteka do formatowania dat, którą łatwo zastąpić kilkunastoma liniami własnego kodu, nie jest warta tego kosztu w module detekcji. Ta sama biblioteka w panelu klasy A nie stanowi problemu. Druga: automatyzacja. Wykaz komponentów oprogramowania (SBOM) generowany w pipeline przy każdym buildzie daje identyfikację i wersje. Skaner podatności zestawia go z bazami znanych błędów i luk. Człowiek ocenia już tylko to, co zmieniło się od ostatniego wydania, i zapisuje wniosek. Ta sama automatyzacja przyda się przy cyberbezpieczeństwie, o czym niżej.
Jak wpleść zarządzanie ryzykiem według ISO 14971 w backlog zespołu?
ISO 14971:2019 opisuje proces zarządzania ryzykiem dla całego wyrobu: identyfikację zagrożeń i sytuacji niebezpiecznych, oszacowanie i ocenę ryzyka, środki kontroli ryzyka, ocenę ryzyka resztkowego i monitorowanie po wprowadzeniu do obrotu. Raport techniczny ISO/TR 24971:2020 zawiera wskazówki do jego stosowania. IEC 62304 nie tworzy osobnego procesu ryzyka dla oprogramowania, tylko podłącza się do procesu ISO 14971 i dodaje obowiązki specyficzne dla oprogramowania. W wielu firmach plik zarządzania ryzykiem żyje jednak w arkuszu prowadzonym przez dział jakości, a backlog w narzędziu zespołu i jedno nie wie o drugim.
Skutki są przewidywalne. Zespół wdraża środek kontroli ryzyka, na przykład blokadę wyświetlania wyniku przy zbyt słabym sygnale, ale nikt nie zapisuje, że ten kod realizuje konkretny środek z analizy ryzyka. Pół roku później ktoś upraszcza logikę, bo „ten warunek wygląda na zbędny”, i środek przestaje działać. Przegląd kodu tego nie wychwytuje, bo recenzent nie wie, że patrzy na element kontroli ryzyka.
Rozwiązanie jest organizacyjne i narzędziowe. Każdy środek kontroli ryzyka realizowany w oprogramowaniu staje się wymaganiem z własnym identyfikatorem, powiązanym z pozycją w analizie ryzyka. Historyjki, które go wdrażają lub zmieniają, odwołują się do tego identyfikatora. Testy, które weryfikują jego działanie, również. Zmiana kodu powiązanego ze środkiem kontroli ryzyka uruchamia obowiązkowy przegląd przez osobę znającą analizę ryzyka. Definicja ukończenia dla takich historyjek zawiera punkt „analiza ryzyka zaktualizowana albo potwierdzona jako aktualna”. To przykład zasady, którą opisaliśmy w artykule o definicji ukończenia jako liście zamiast etapu testów: jakość wbudowana w każdą historyjkę jest tańsza niż jakość sprawdzana na końcu.
Druga praktyka to przegląd ryzyka w rytmie sprintów, a nie przed audytem. Na przeglądzie backlogu zespół zadaje dwa pytania o każdą nową funkcję: czy tworzy nową sytuację niebezpieczną i czy zmienia istniejący środek kontroli ryzyka. Odpowiedź „nie” zajmuje minutę. Odpowiedź „tak” wymaga udziału osoby odpowiedzialnej za ryzyko jeszcze przed implementacją, a nie po wydaniu. Ogólne zasady zarządzania ryzykiem w projektach IT są tu punktem wyjścia, ale ISO 14971 zmienia jedną rzecz zasadniczo: ryzyko dotyczy pacjenta i użytkownika, a nie harmonogramu czy budżetu.
Trzecia praktyka dotyczy błędów użytkowania. IEC 62366-1 wymaga inżynierii użyteczności, a błędy użytkowania są jednym z głównych źródeł sytuacji niebezpiecznych w oprogramowaniu medycznym. Zespół projektujący interfejs powinien wiedzieć, które ekrany i komunikaty są środkami kontroli ryzyka, bo zmiana koloru ostrzeżenia albo kolejności przycisków może wymagać ponownej walidacji użyteczności.
Jak pogodzić IEC 62304 ze sprintami i pipeline’em CI?
IEC 62304 nie narzuca modelu cyklu życia. Wymaga, żeby czynności, które opisuje, zostały wykonane i udokumentowane, ale nie mówi, w jakiej kolejności i w jakich iteracjach. Raport techniczny AAMI TIR45 opisuje, jak stosować normę w pracy zwinnej. Porównanie modeli wytwarzania w środowiskach regulowanych, w tym V-modelu, znajdziesz w artykule o modelach wytwarzania oprogramowania. Tutaj interesuje nas mechanika.
Warunkiem pogodzenia normy ze sprintami jest identyfikowalność utrzymywana na bieżąco. Każde wymaganie oprogramowania łączy się z potrzebą użytkownika lub wymaganiem systemowym, z elementem architektury, ze środkami kontroli ryzyka, które realizuje, z testami, które je weryfikują, i z wydaniem, w którym się pojawiło. Jeśli te powiązania tworzy się na bieżąco w narzędziu do zarządzania testami i w systemie zgłoszeń, macierz identyfikowalności jest raportem generowanym jednym kliknięciem. Jeśli odtwarza się je ręcznie przed wydaniem, zespół traci na to tygodnie, a wynik jest mniej wiarygodny.
Pipeline CI staje się w tym modelu narzędziem zgodności, a nie tylko automatyzacją. Dobrze zaprojektowany pipeline CI/CD dla oprogramowania wyrobu medycznego zapisuje dowody przy każdym buildzie: identyfikację wersji wszystkich elementów konfiguracji, w tym SOUP, wyniki weryfikacji jednostek z kryteriami akceptacji dla danej klasy, wyniki analizy statycznej, wyniki testów integracyjnych i systemowych powiązane z wymaganiami oraz wykaz komponentów. Przy wydaniu zespół nie zbiera dowodów, tylko sprawdza, czy zebrał je pipeline, i zapisuje decyzję o wydaniu.
Dwie rzeczy wymagają uwagi. Pierwsza to walidacja narzędzi. Jeśli wynik narzędzia (generator raportu identyfikowalności, framework testowy, skaner) służy jako dowód zgodności, system jakości producenta wymaga, by narzędzie było zwalidowane do swojego zastosowania. Nie oznacza to pełnej walidacji systemu komputerowego dla każdego narzędzia, ale oznacza udokumentowaną ocenę, czy narzędzie robi to, czego od niego oczekujesz, w stopniu proporcjonalnym do ryzyka. Różnica między weryfikacją (czy zbudowaliśmy produkt zgodnie ze specyfikacją) a walidacją (czy produkt spełnia potrzeby użytkownika w przewidzianym zastosowaniu) ma tu praktyczne znaczenie.
Druga to tempo wydań. Ciągłe wdrażanie do produkcji, rozumiane jako wiele wydań dziennie, rzadko pasuje do oprogramowania wyrobu medycznego, bo każde wydanie wymaga decyzji, oceny wpływu zmian i czasem zgłoszenia jednostce notyfikowanej. Ciągła integracja i ciągła gotowość do wydania pasują jednak doskonale. Zespół może pracować w dwutygodniowych sprintach z pełnym zestawem dowodów po każdym z nich, a wydawać do użytkowników rzadziej, gdy uzbiera się wartość warta formalnej decyzji. Rozdzielenie gotowości do wydania od samego wydania to najważniejszy wzorzec zwinnej pracy w regulowanym środowisku. Pomaga też w nim dojrzała automatyzacja testów, ale warto pamiętać, że automatyzacja ma swój próg opłacalności, który opisaliśmy w artykule o tym, kiedy automatyzacja testów przestaje się zwracać. W oprogramowaniu wyrobu medycznego ten próg jest niższy, bo każdy ręczny przebieg regresji trzeba także udokumentować.
Co IEC 81001-5-1 dodaje do procesu w zakresie cyberbezpieczeństwa?
IEC 81001-5-1:2021 opisuje działania bezpieczeństwa w cyklu życia oprogramowania zdrowotnego. Jest zbudowana tak, by uzupełniać IEC 62304: używa tej samej struktury procesów i dodaje do nich wymagania bezpieczeństwa. Dla zespołu znającego IEC 62304 nie jest więc nowym procesem, tylko dodatkowymi czynnościami w procesach, które już istnieją.
Co konkretnie dochodzi? W planowaniu: określenie, jak zespół realizuje bezpieczny cykl życia, łącznie ze szkoleniami i standardami kodowania. W wymaganiach: wymagania bezpieczeństwa wyprowadzone z modelu zagrożeń. W architekturze: model zagrożeń i zasada obrony w głąb, czyli kilka niezależnych warstw zabezpieczeń. W implementacji: bezpieczne praktyki kodowania i przegląd kodu pod kątem bezpieczeństwa. W testach: testy bezpieczeństwa, w tym testy penetracyjne i testy odporności na nieprawidłowe dane wejściowe. Po wydaniu: zarządzanie podatnościami, przyjmowanie zgłoszeń od badaczy bezpieczeństwa i dostarczanie poprawek bezpieczeństwa użytkownikom.
W UE wymaganie bezpieczeństwa informacji wynika wprost z pkt 17.2 i 17.4 załącznika I MDR, a wytyczna MDCG 2019-16 (rewizja 1 z lipca 2020 roku) opisuje oczekiwania wobec cyberbezpieczeństwa wyrobów. W USA sekcja 524B ustawy FD&C wymaga od producentów wyrobów z oprogramowaniem łączącym się z siecią przedstawienia planu monitorowania i usuwania podatności oraz wykazu komponentów oprogramowania. Oba systemy prowadzą do tego samego miejsca: rejestr SOUP i SBOM stają się jednym artefaktem, który służy jednocześnie bezpieczeństwu pacjenta i bezpieczeństwu informacji.
Najważniejsza zmiana w pracy zespołu dotyczy czasu reakcji. Klasyczny proces IEC 62304 zakłada, że każda zmiana przechodzi przez analizę wpływu, weryfikację i decyzję o wydaniu. Krytyczna podatność w bibliotece sieciowej wymaga reakcji w dniach, a nie w kwartale. Zespół musi więc mieć przygotowaną z góry ścieżkę szybkiej poprawki: zdefiniowany zakres ponownej weryfikacji dla aktualizacji SOUP bez zmiany funkcjonalnej, szablon oceny wpływu na bezpieczeństwo pacjenta i kryteria, kiedy poprawka wymaga zgłoszenia, a kiedy mieści się w zwykłym utrzymaniu. Tu znów pomaga segregacja: aktualizacja biblioteki w elemencie klasy A nie unieważnia weryfikacji elementu klasy C.
Jak wygląda utrzymanie i zmiana po wydaniu, szczególnie w modelach AI?
Wyrób medyczny nie kończy się na pierwszym wydaniu. IEC 62304 opisuje proces utrzymania (rozdział 6) i proces rozwiązywania problemów (rozdział 9), które obowiązują we wszystkich klasach. Każde zgłoszenie z rynku, od reklamacji użytkownika po wynik monitorowania po wprowadzeniu do obrotu, musi zostać ocenione pod kątem wpływu na bezpieczeństwo, a każda zmiana przejść analizę wpływu na istniejące elementy, klasy i środki kontroli ryzyka.
Dla zespołu najtrudniejsze jest rozróżnienie, która zmiana jest „zwykłą” zmianą w ramach systemu jakości, a która zmienia wyrób w sposób wymagający oceny przez jednostkę notyfikowaną. W UE producent wyrobu klasy IIa i wyższej informuje jednostkę notyfikowaną o planowanych istotnych zmianach w zatwierdzonym projekcie albo w przewidzianym zastosowaniu, a jednostka ocenia, czy potrzebna jest dodatkowa ocena. Zmiana przewidzianego zastosowania, nowy algorytm diagnostyczny czy rozszerzenie populacji pacjentów to typowe przykłady zmian istotnych. Poprawka błędu bez zmiany funkcji zwykle nią nie jest. Zespół powinien mieć te kryteria zapisane w procedurze, a nie rozstrzygać je za każdym razem od nowa.
Oprogramowanie z modelami uczenia maszynowego dodaje osobny problem: model, który ponownie trenujesz na nowych danych, zmienia zachowanie wyrobu, nawet jeśli kod się nie zmienił. Na tę sytuację odpowiadają dwa mechanizmy. W UE AI Act (rozporządzenie (UE) 2024/1689) przewiduje w art. 43 ust. 4, że zmiany systemu wysokiego ryzyka, które dostawca z góry określił w chwili pierwszej oceny zgodności i opisał w dokumentacji technicznej, nie stanowią istotnej modyfikacji. Dla AI w wyrobach medycznych obowiązki AI Act dotyczące systemów wysokiego ryzyka zaczną obowiązywać po odroczeniu wprowadzonym w 2026 roku; harmonogram opisaliśmy we wspomnianym na początku artykule o oprogramowaniu medycznym. Wytyczna MDCG 2025-6 z czerwca 2025 roku wyjaśnia, jak MDR i AI Act współdziałają.
W USA FDA opublikowała 4 grudnia 2024 roku finalne wytyczne dotyczące planu wcześniej określonych zmian (predetermined change control plan, PCCP) dla funkcji oprogramowania wyrobów z AI. PCCP składa się z trzech części: opisu planowanych modyfikacji, protokołu modyfikacji (jak zmiany będą rozwijane, weryfikowane i wdrażane) oraz oceny wpływu. Można go dołączyć do zgłoszenia 510(k), wniosku De Novo albo PMA, ale nie do specjalnego 510(k).
Dla zespołu wniosek z obu systemów jest ten sam: zmianę modelu trzeba zaprojektować przed pierwszym wydaniem, a nie po nim. Oznacza to wersjonowanie danych treningowych tak starannie jak kodu, zdefiniowane z góry metryki i progi, których nowy model musi dotrzymać, zamrożony zbiór testowy nieużywany do trenowania, automatyczny potok, który z tych elementów tworzy powtarzalne dowody, oraz monitorowanie działania modelu po wydaniu. Zespół, który ma to wszystko, może opisać zmiany z góry i je przeprowadzać. Zespół, który trenuje model ręcznie w notatniku, każdą zmianę modelu zamienia w nowy projekt regulacyjny.
Jak pracować z zewnętrznym zespołem programistów w ramach systemu jakości producenta?
Wiele firm medtech nie ma dość programistów, by zbudować i utrzymać produkt własnymi siłami, i rozszerza zespół o specjalistów zewnętrznych. To dopuszczalne, ale zmienia rozkład odpowiedzialności w sposób, który warto rozumieć przed podpisaniem umowy.
Producent wyrobu odpowiada za wyrób niezależnie od tego, kto napisał kod. MDR nakłada obowiązki na producenta, a ISO 13485, na której zwykle opiera się jego system jakości, wymaga nadzoru nad dostawcami proporcjonalnego do ryzyka związanego z dostarczanym produktem lub usługą. W praktyce zewnętrzny zespół działa jako dostawca nadzorowany w ramach systemu jakości producenta. Nie musi mieć własnego certyfikatu ISO 13485, choć taki certyfikat może ułatwić nadzór. Musi natomiast pracować według procedur producenta: planu rozwoju oprogramowania, zarządzania konfiguracją, rozwiązywania problemów i przeglądów.
Z tego wynika kilka praktycznych zasad. Repozytorium, system zgłoszeń i narzędzie do zarządzania testami należą do producenta, a zewnętrzni specjaliści mają w nich konta. Dowody zgodności nie mogą powstawać w narzędziach dostawcy, które znikną wraz z końcem umowy. Szkolenia z procedur producenta są udokumentowane dla każdej osoby, która dotyka kodu wyrobu, bo audytor zapyta, skąd programista wie, jak przeprowadzić analizę wpływu zmiany. Granica odpowiedzialności idzie wzdłuż granicy architektonicznej: zewnętrzny zespół może przejąć cały element określonej klasy, ale ocena ryzyka, klasyfikacja i decyzja o wydaniu zostają u producenta. Rotacja ma znaczenie regulacyjne: każda zmiana osoby to nowe szkolenie i ryzyko utraty wiedzy o uzasadnieniach decyzji, więc warto wiedzieć, jak dostawca zapewnia ciągłość.
To ten sam problem, który opisaliśmy szerzej w artykule o outsourcingu QA bez oddawania definicji jakości: możesz zlecić wykonanie pracy, ale nie możesz zlecić odpowiedzialności za to, co znaczy „dobrze zrobione”. W wyrobie medycznym ta zasada nie jest dobrą praktyką, tylko wymogiem prawnym.
Co warto sprawdzić u dostawcy przed rozpoczęciem współpracy? Czy jego specjaliści pracowali już według udokumentowanego procesu z identyfikowalnością wymagań, czy rozumieją różnicę między klasami bezpieczeństwa, czy umowa pozwala na udział w audytach producenta i jednostki notyfikowanej oraz jak wygląda przekazanie wiedzy przy zmianie osoby. W ARDURA Consulting gwarancja wymiany specjalisty obowiązuje przez dwa tygodnie, a wymiana następuje w ciągu pięciu dni roboczych; w projekcie regulowanym trzeba do tego doliczyć czas na szkolenie z procedur producenta.
Jakie decyzje warto podjąć w pierwszych tygodniach projektu?
Poniższa lista porządkuje decyzje, które według naszej tezy przesądzają o koszcie zgodności. Kolejność ma znaczenie: każda decyzja opiera się na poprzedniej.
- Przewidziane zastosowanie i klasyfikacja wyrobu. Spisane i uzgodnione z osobą odpowiedzialną za regulacje, z listą funkcji, które je realizują. Bez tego nie wiadomo, które elementy oprogramowania są w ogóle istotne dla bezpieczeństwa.
- Wstępna analiza ryzyka. Lista sytuacji niebezpiecznych, do których oprogramowanie może się przyczynić, i zewnętrznych środków kontroli ryzyka, które istnieją albo mogą istnieć.
- Architektura z granicami segregacji. Które elementy będą w klasie C, które w B, a które w A, i jakim mechanizmem technicznym zapewniona jest ich separacja. To decyzja, którą najtrudniej zmienić później.
- Polityka SOUP. Zasady doboru zależności w elementach każdej klasy, generowanie SBOM w pipeline i odpowiedzialność za ocenę list znanych błędów.
- Narzędzia identyfikowalności. Gdzie żyją wymagania, ryzyka, testy i wydania oraz jak są ze sobą powiązane. Decyzja o narzędziu podjęta po roku oznacza migrację tysięcy powiązań.
- Definicja ukończenia zależna od klasy. Co musi być zrobione, żeby historyjka w elemencie klasy C była gotowa, a co wystarczy w elemencie klasy A.
- Ścieżka zmian po wydaniu. Kryteria zmiany istotnej, ścieżka szybkiej poprawki bezpieczeństwa i, jeśli produkt zawiera AI, sposób opisania planowanych zmian modelu.
Każdy z tych punktów da się zrobić później. Różnica polega na tym, że zrobiony na początku kosztuje tygodnie pracy kilku osób, a zrobiony po dwóch latach może wymagać przebudowy architektury i ponownej weryfikacji dużej części kodu.
Jakie są kluczowe wnioski dla CTO firmy medtech?
IEC 62304 i MDR nie są przeszkodą dla zwinnego zespołu, ale wymagają od niego decyzji, których w zwykłym projekcie nikt nie podejmuje wprost. Najdroższą z nich jest decyzja niepodjęta: system, który wpada w klasę C w całości, bo nikt nie zaprojektował granic.
Zapamiętaj sześć rzeczy. Po pierwsze, klasa bezpieczeństwa jest decyzją architektoniczną: zakres pracy wynika z tego, ile kodu jest w klasie C, a nie z tego, jak dobrze piszesz dokumenty. Po drugie, największa różnica w nakładzie pracy leży między klasą A a B, więc elementy, które da się utrzymać w klasie A dzięki segregacji, dają największą oszczędność. Po trzecie, rejestr SOUP to analiza ryzyka, a nie lista licencji; minimalizuj zależności w elementach krytycznych i automatyzuj SBOM. Po czwarte, środki kontroli ryzyka muszą być widoczne w kodzie i w backlogu, inaczej ktoś je kiedyś usunie jako zbędny warunek. Po piąte, identyfikowalność utrzymywana na bieżąco i pipeline zbierający dowody pozwalają pracować w sprintach bez tygodni przygotowań przed wydaniem. Po szóste, zmianę po wydaniu, zwłaszcza zmianę modelu AI, trzeba zaprojektować przed pierwszym wydaniem.
Jeśli budujesz zespół do projektu oprogramowania wyrobu medycznego albo porządkujesz proces testowy pod identyfikowalność, zobacz nasz pakiet strategii testów i zarządzania testami: stały zakres, dwa tygodnie, od 16 000 PLN, z wdrożeniem TestRail, Xray lub Zephyr i integracją z Jirą oraz CI. Jeśli potrzebujesz rozszerzyć zespół o inżynierów QA lub programistów pracujących według Twoich procedur, sprawdź body leasing specjalistów IT albo umów rozmowę i opisz, na jakim etapie jest Twój produkt.